Yuval Noah Harari - Virüsün Ardından

 Yuval Noah Harari, onu daha çok kitabı "Hayvanlardan Tanrılara Sapiens" in yazarı olarak tanıyoruz. Aynı zamanda "Homo Deus - Yarının Kısa Bir tarihi" adlı bir kitabı da vardır.  İsrailli bir tarihçidir.





Harari'in Financial Times 'ta salgınla ilgili görüşlerini içiren bir yazısı yayınlandı. Salgının kendisinden çok, alınacak radikal kararların bireysel özgürlüğe zincir vuran, insanları devamlı gözlem altında tutan, kalıcı totaliter önlemler haline gelmesi ihtimaline karşı endişelerini anlatıyor. Orjinal metine Financial Times 'ten ulaşabilirsiniz. Türkçe çevirisi:




İnsanlık şimdi küresel bir krizle karşı karşıya. Belki de neslimizin en büyük krizi. İnsanların ve hükümetlerin önümüzdeki birkaç hafta içinde alacağı kararlar muhtemelen gelecek yıllar için dünyayı şekillendirecek. Sadece sağlık sistemlerimizi değil ekonomimizi, politikamızı ve kültürümüzü de şekillendirecekler. Hızlı ve kararlı davranmalıyız. Ayrıca eylemlerimizin uzun vadeli sonuçlarını da dikkate almalıyız. Alternatifler arasında seçim yaparken, kendimize sadece acil tehdidin nasıl üstesinden gelineceğini değil, aynı zamanda fırtına geçtikten sonra nasıl bir dünya yaşayacağımızı da sormalıyız. Evet, fırtına geçecek, insanlık hayatta kalacak, çoğumuz hala hayatta olacağız ama farklı bir dünyada yaşayacağız.

Birçok kısa vadeli acil durum önlemleri, bir yaşam fikstürü haline gelecektir. Acil durumların doğası budur. Tarihsel süreçleri ileriye taşırlar. Normal zamanlarda, ancak yıllar süren tartışmalarla alınabilecek kararları birkaç saat içinde aldırır. Olgunlaşmamış ve tehlike yaratabilecek teknolojiler uygulanmaya başlanıyor, çünkü hiçbir şey yapmamanın riskleri daha büyük. Bütün ülkeler, büyük ölçekli sosyal deneylerin birer kobayı haline geldi gibi. Herkes evden çalışıp sadece uzaktan iletişim kurduğunda ne olur? Tüm okullar ve üniversiteler online olduğunda ne olur? Normal zamanlarda hükümetler, işletmeler ve eğitim kurulları bu tür deneyleri yapmayı asla kabul etmezler. Ama bunlar sıradan zamanlar değil.

Bu kriz zamanında, iki önemli tercihle karşı karşıyayız. Birincisi baskıcı gözetim yöntemi ile bireysel özgürlüklerin güçlendirilmesi arasında. İkincisi ise milliyetçi kapalılık ile küresel dayanışma arasındadır.

Cilt altı gözetimi


Salgını durdurmak için, toplumun belirli yönergelere uyması gerekir. Bunu başarmanın iki ana yolu vardır. Birinci yöntem, hükümetin insanları izlemesi ve kuralları ihlal edenleri cezalandırmasıdır. Bugün, insanlık tarihinde ilk kez, teknoloji herkesi her daim izleyebilmeyi mümkün kılıyor. Halbuki elli yıl önce, KGB(Rus İstihbarat Servisi) günde 24 saat 240 milyon Sovyet vatandaşını takip edemedi ve KGB toplanan tüm bilgileri etkili bir şekilde işlemeyi de zaten ümit etmedi. KGB, insan ajanlara ve analistlere güveniyordu ve her vatandaşı takip etmek için bir insan aracısı yerleştiremezdi. Ancak şimdi hükümetler et ve kandan oluşan casuslar yerine her yerde bulunan sensörlere ve güçlü algoritmalara güvenebilirler.

Koronavirüs salgınına karşı yaptıkları savaşta birçok hükümet yeni gözetleme araçlarını çoktan uygulamaya geçirdi. En dikkat çeken durum ise Çin’de. Çin, insanların akıllı telefonlarını yakından izleyerek, yüz milyonlarca yüz tanıyan kamerayı kullanarak ve insanları vücut sıcaklıklarını ve tıbbi durumlarını kontrol etmeye ve bildirmeye zorlayarak; yetkililerin, sadece şüpheli koronavirüs taşıyıcılarını hızlı bir şekilde tanımlamalarıyla kalmayıp, aynı zamanda hareketlerini ve temasa geçtikleri kişileri belirlemesine de olanak sağlıyor. Bir dizi mobil uygulama, vatandaşları enfekte hastalara yakınlıkları konusunda uyarıyor.










Bu tür bir teknoloji sadece Doğu Asya ile sınırlı değildir. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu geçtiğimiz günlerde İsrail Güvenlik Ajansı'na, normalde terörle mücadele etmek üzere ayrılmış gözetim teknolojisini, koronavirüs hastalarını izlemek için de kullanma yetkisi verdi. İlgili parlamento alt komitesi tedbiri onaylamayı reddettiğinde ise, Netanyahu bunu bir “olağanüstü hal kararnamesi” ile uygulamaya geçirdi.

Tüm bu uygulamaların yeni bir şey olmadığını iddia edebilirsiniz. Son yıllarda hem hükümetler hem de şirketler insanları izlemek ve manipüle etmek için her zamankinden daha gelişmiş teknolojiler kullanıyor. Yine de dikkatli olmazsak, salgın sürveyans(gözetim) tarihinde önemli bir dönüm noktası olabilir. Sadece, şimdiye kadar bu kısıtlayıcı önlemleri reddeden ülkelerde kitlesel gözetim araçlarının konuşlandırılmasını normalleştirebileceği için değil; daha da ötesi, “cildin üstünden” “cilt altı” gözetimine geçişe  yol açabileceği için.

Şimdiye kadar hükümet hep, parmağınız akıllı telefonunuzun ekranına dokunduğunda ve bir bağlantıyı tıkladığında, neyi tıkladığını bilmek istedi. Ancak koronavirüs ile ilginin odak noktası değişti. Şimdi hükümet parmağınızın sıcaklığını ve cildinin altındaki kan basıncını bilmek istiyor.






Acil durum önlemleri


Gözetim altında durduğumuz yerde çalışırken karşılaştığımız sorunlardan biri, hiçbirimizin nasıl gözetim altında tutulduğumuzu ve gelecek yılların neler getirebileceğini tam olarak bilmememizdir. Gözetim teknolojisi son derece hızlı gelişiyor ve 10 yıl önce bilim kurgu gibi görünen şeyleri bugün, eski haberlerde okuyoruz. Bir düşünce deneyi olarak, her vatandaşın günde 24 saat vücut ısısını ve kalp atış hızını izleyen biyometrik bir bilezik takmasını talep eden varsayımsal bir hükümeti düşünün. Elde edilen veriler devlet algoritmaları tarafından saklansın ve analiz edilsin. Algoritmalar, siz fark etmeden önce bile hasta olduğunuzu bilecek ve aynı zamanda nerede olduğunuzu ve kiminle tanıştığınızı da bileceklerdir. Enfeksiyon zincirleri büyük ölçüde kısaltılabilir ve hatta tamamen kesilebilir. Böyle bir sistem, günler içinde salgının ilerlemesini durdurabilir. Harika görünüyor, değil mi?

Dezavantajı, elbette, bunun korkunç yeni bir gözetim sistemine meşruiyet vermesidir. Örneğin, CNN bağlantısı yerine bir Fox News bağlantısını tıkladığımı biliyorsanız, bu size politik görüşlerim ve hatta kişiliğim hakkında bir şeyler öğretebilir. Ama video klibi izlerken vücut sıcaklığım, kan basıncım ve kalp atışımın başına ne geldiğini izleyebiliyorsanız, beni neyin güldürdüğünü, ne ağlattığımı ve beni gerçekten çok sinirlendiren şeyi öğrenebilirsiniz.



Öfke, neşe, can sıkıntısı ve sevginin tıpkı ateş ve öksürük gibi biyolojik fenomenler olduğunu hatırlamak çok önemlidir. Öksürüğü tanımlayan aynı teknoloji, gülmeleri de tanımlayabilir. Şirketler ve hükümetler toplu olarak biyometrik verilerimizi toplamaya başlarsa, bizi bizden çok daha iyi tanıyabilirler ve o zaman sadece duygularımızı tahmin etmekle kalmaz, aynı zamanda duygularımızı manipüle edebilir ve bize istedikleri her şeyi satabilirler - bir ürün veya bir politikacının fikirleri. Biyometrik izleme, Cambridge Analytica’nın veri hackleme taktiklerini Taş Devri'nden kalma bir olguya çevirebilir. 2030'da, her vatandaşın günde 24 saat biyometrik bir bilezik takması gerektiğinde Kuzey Kore'yi düşünün. Büyük Lider tarafından yapılan bir konuşmayı dinlerseniz ve bilezik öfke duygunuzu yetkililere gönderirse, işiniz bitti demektir.

Elbette, acil bir durum sırasında geçici bir önlem olarak alınan biyometrik gözetim için dava açabilirsiniz. Acil durum sona erdiğinde uygulama kalkar ve veriler silinir. Ancak geçici önlemler, özellikle ufukta her zaman yeni bir acil durum olduğu için, acil durum uygulamlarını geride bırakamama gibi kötü bir alışkanlığa sahiptir. Örneğin benim ülkem İsrail, 1948 Bağımsızlık Savaşı sırasında olağanüstü hal ilan etti. Bu da basın sansüründen, toprak müsaderesinden, puding yapmak için özel düzenlemelere kadar bir dizi geçici önlemi meşru hale getirdi. Bağımsızlık Savaşı uzun zaman önce kazanıldı, ancak İsrail hiçbir zaman acil durumu bitirmedi ve 1948'deki “geçici” önlemlerin çoğunu ortadan kaldırmadı ( puding kararnamesi 2011'de acımasızca kaldırıldı).

Koronavirüs enfeksiyonları sıfıra düştüğünde bile, bazı verilere aç hükümetler biyometrik gözetim sistemlerini yerinde tutmaları gerektiğini, çünkü ikinci bir koronavirüs dalgasından korktukları veya Orta Afrika'da gelişen yeni bir Ebola salgını bulunduğunu iddia edebilirler vs. Gizliliğimiz üzerinde son yıllarda büyük bir savaş sürüyor. Koronavirüs krizi savaşın devrilme noktası olabilir. Çünkü insanlara gizlilik ve sağlık arasında bir seçim yapıldığında, genellikle sağlığı seçerler.

Sabun polisi


İnsanlardan gizlilik ve sağlık arasında seçim yapmalarını istemek aslında sorunun temelidir. Çünkü bu yanlış bir suru. Hem mahremiyetin hem de sağlığın tadını çıkarabiliriz. Totaliter gözlemci rejimleri kurarak değil, vatandaşları güçlendirerek sağlığımızı korumayı ve koronavirüs salgınını durdurmayı seçebiliriz. Son haftalarda, koronavirüs salgınını bitirmeye yönelik en başarılı çabalardan bazıları Güney Kore, Tayvan ve Singapur tarafından düzenlendi. Bu ülkeler izleme uygulamalarından biraz yararlanmış olsa da, kapsamlı testlere, dürüst raporlamaya ve iyi bilgilendirilmiş bir halkın istekli işbirliğine çok daha fazla güvenmişlerdir.

Merkezi izleme ve sert cezalar, insanları faydalı yönergelere uygun hale getirmenin tek yolu değildir. İnsanlara bilimsel gerçekler söylendiğinde ve insanlar bu gerçekleri duymak için kamu otoritelerine güvendiklerinde doğru eylemleri yapabilirler. Kendini motive eden ve iyi bilgilendirilmiş bir nüfus genellikle cahil ve baskı altında bir toplumdan çok daha güçlü ve etkilidir.




Örneğin, ellerinizi sabunla yıkamayı düşünün. Bu, insan hijyenindeki en büyük gelişmelerden biri olmuştur. Bu basit eylem her yıl milyonlarca can kurtarıyor. Kabul edilmekle birlikte, bilim adamları sadece ellerin sabunla yıkanmasının önemini keşfettiler. Daha önce, doktorlar ve hemşireler bile ellerini yıkamadan bir ameliyattan diğerine geçiyorlardı. Bugün her gün milyarlarca insan sabun polisinden korktukları için değil, gerçekleri anladıkları için ellerini yıkıyor. Ellerimi sabunla yıkarım çünkü virüs ve bakterileri duydum, bu küçük organizmaların hastalıklara neden olduğunu anlıyorum ve sabunun bunları yok edebileceğini biliyorum.

Ancak böyle bir uyumluluk ve işbirliği seviyesine ulaşmak için güvene ihtiyacımız var. İnsanların bilime güvenmesi, kamu yetkililerine güvenmesi ve medyaya güvenmesi gerekir. Son birkaç yıldır sorumsuz politikacılar bilime, kamu otoritelerine ve medyaya olan güveni kasıtlı olarak baltaladılar. Şimdi aynı sorumsuz politikacılar, doğru şeyi yapmak için halka güvenemeyeceğinizi savunarak, baskıcı rejime giden yolu cazip bulabilirler.

Normalde, yıllarca aşınmış olan güven bir gecede yeniden oluşturulamaz. Ama bunlar normal zamanlar değil. Kriz anında, zihinler de hızla değişebilir. Kardeşlerinizle yıllarca acı tartışmalar yaşayabilirsiniz, ancak bazı acil durumlar olduğunda aniden gizli bir güven ve dostluk rezervini keşfedersiniz ve birbirlerine yardım etmek için acele edersiniz. Bir gözetim rejimi inşa etmek yerine, insanların bilime, kamu otoritelerine ve medyaya olan güvenini yeniden oluşturmak için çok geç değildir. Kesinlikle yeni teknolojileri de kullanmalıyız, ancak bu teknolojiler vatandaşları güçlendirmelidir. Vücut sıcaklığımı ve tansiyonumu izlemekten yanayım, ancak bu veriler çok güçlü bir hükümet oluşturmak için kullanılmamalıdır. Aksine, bu veriler daha bilinçli kişisel seçimler yapmamı ve hükümeti kararlarından sorumlu olmamı sağlamalı.

Kendi tıbbi durumumu günde 24 saat izleyebilseydim, sadece başkaları için sağlık tehlikesi haline gelip gelmediğimi değil, aynı zamanda sağlığımın hangi alışkanlıklara katkıda bulunup bulunmadığını da öğrenirdim. Eğer koronavirüsün yayılmasıyla ilgili güvenilir istatistiklere erişip analiz edebilseydim, hükümetin bana doğruyu söyleyip söylemediğini ve salgınla mücadele için doğru politikaları benimsediğini yargılayabilirim. İnsanlar gözetim hakkında her konuştuğunda, aynı gözetim teknolojisinin sadece hükümetler tarafından bireyleri izlemek için değil, hükümetleri izlemek için de bireyler tarafından kullanılabileceğini unutmayın.

Koronavirüs salgını bu nedenle önemli bir vatandaşlık sınavıdır. Önümüzdeki günlerde, her birimiz temelsiz komplo teorileri ve kendi kendine hizmet eden politikacılar konusunda bilimsel verilere ve sağlık uzmanlarına güvenmeyi seçmeliyiz. Doğru seçimi yapamazsak, sağlığımızı korumanın tek yolunun bu olduğunu düşünerek kendimizi, en değerli özgürlüklerimizi kısıtlamayı kabul eden anlaşmayı imzalamış halde bulabiliriz.
Küresel bir plana ihtiyacımız var

Karşılaştığımız ikinci önemli seçim milliyetçi kapanmışlık ile küresel dayanışma arasındadır. Hem salgının kendisi hem de ortaya çıkan ekonomik kriz küresel sorunlardır. Bu sorunlar sadece küresel işbirliği ile etkin bir şekilde çözülebilir.

Her şeyden önce, virüsü yenmek için küresel olarak bilgi paylaşmamız gerekiyor. İnsanların virüslere karşı en büyük avantajı budur. Çin'deki bir koronavirüs ve ABD'deki bir koronavirüs, insanlara nasıl bulaşacağı konusunda yöntemlerini değiştiremez. Ancak Çin, ABD'ye koronavirüs ve bununla nasıl başa çıkılacağı hakkında birçok değerli ders verebilir. İtalyan bir doktorun sabahın erken saatlerinde Milano'da keşfettiği şey, akşam saatlerinde Tahran'da hayat kurtarabilir. İngiltere hükümeti çeşitli politikalar arasında tereddüt ettiğinde, bir ay önce benzer bir ikilemle karşı karşıya olan Korelilerden tavsiye alabilir. Ancak bunun gerçekleşmesi için küresel bir işbirliği ve güven ruhuna ihtiyacımız var.

Ülkeler açık ve alçakgönüllü bir şekilde bilgi paylaşmaya istekli olmalı ve aldıkları verilere ve tavsiyelere güvenebilmelidir. Ayrıca, özellikle tanı kitleri ve solunum makinelerini gibi tıbbi ekipman üretmek ve dağıtmak için küresel bir çabaya ihtiyacımız var. Yerel olarak üretime ve alabileceği her türlü ekipmanı stoklamaya çalışan ülkeler olmak yerine, koordineli bir küresel çaba ile üretimi büyük ölçüde destekleyen ülkeler olmalıyız. Böylece üretimi hızlandırabilir ve hayat kurtaran ekipmanın daha adil bir şekilde dağıtılmasını sağlayabiliriz. Tıpkı ülkelerin savaş sırasında kilit endüstrileri millileştirmesi gibi, koronavirüse karşı yapılan insan savaşı, önemli üretim hatlarını “insanlaştırmamızı” gerektirebilir. Birkaç koronavirüs vakası olan zengin bir ülke, daha sonra yardıma ihtiyaç duyması durumunda ve gerektiğinde başka ülkelerin kendisine yardıma geleceğine güvenerek, salgının daha çok etkilediği fakir bir ülkeye değerli ekipman göndermeye istekli olmalıdır.

Tıbbi personeli ortak kullanmak için benzer bir küresel çaba düşünebiliriz. Şu anda daha az etkilenen ülkeler, gerek yardım etmek için, gerekse deneyim kazanmak için sağlık personelini dünyanın salgınla boğuştuğu kötü bölgelerine gönderebilirler. Daha sonra salgın yön değiştirirse, yardım ters yönde akmaya başlayabilir.

Ekonomik cephede de küresel işbirliği hayati önem taşımaktadır. Ekonominin ve tedarik zincirlerinin küresel doğası göz önüne alındığında, her hükümet diğerlerini tamamen göz ardı ederek kendi işini yaparsa, sonuç kaos ve derinleşen bir kriz olacaktır. Küresel bir eylem planına ihtiyacımız var ve hem de hızlı bir şekilde.

Diğer bir gereklilik, seyahat konusunda küresel bir anlaşmaya varmaktır. Uluslararası seyahatlerin aylarca askıya alınması muazzam zorluklara neden olacak ve koronavirüs ile savaşı engelleyecektir. Ülkeler, en azından önemli gezginlerin bir sınırı geçmeye devam edebilmeleri için işbirliği yapmalıdır: bilim adamları, doktorlar, gazeteciler, politikacılar, iş adamları. Bu, gezginlerin kendi ülkelerine göre ön taraması konusunda küresel bir anlaşmaya varılarak yapılabilir. Bir uçakta sadece dikkatle taranan yolculara izin verildiğini biliyorsanız, onları ülkenize kabul etme hususunda daha rahat olursunuz.

Ne yazık ki, şu anda ülkeler bunları neredeyse hiç yapmıyor. Kolektif bir felç uluslararası toplumu yakaladı. Odada hiçbiri yetişkin gibi görünmüyor. Daha haftalar önce küresel liderlerin acil bir toplantısında ortak bir eylem planı hazırlaması bekleniyordu. G7 liderleri sadece bu hafta bir video konferans düzenlemeyi yetindiler ve böyle bir planla sonuçlanmadı.

2008 mali krizi ve 2014 Ebola salgını gibi önceki küresel krizlerde ABD küresel lider rolünü üstlendi. Ancak mevcut ABD yönetimi liderlik işini bıraktı. Amerika'nın ekonomik ve siyasal büyüklüğünü insanlığın geleceğinden çok daha fazla önemsediğini çok açık bir şekilde ortaya koydu.

Bu yönetim en yakın müttefiklerini bile terk etti. AB'den tüm seyahatleri yasakladığında, AB'ye bu kadar kesin önlem konusunda AB'ye danışmak bir yana, önceden bildirimde bulunmak gibi bir şey bile yapmadı. Yeni bir Covid-19 aşısına tekel hakkı satın almak için bir Alman ilaç şirketine 1 milyar dolar teklif ettiği iddia edildi. Mevcut yönetim nihayetinde yapıyı değiştirse ve küresel bir eylem planı bulsa bile, çok fazla sorumluluk üstlenmeyen, asla hata kabul etmeyen ve tüm suçu diğerlerine bırakan, rutin olarak kendisi için tüm krediyi alan bir lider takip eder.

ABD'nin bıraktığı boşluk diğer ülkeler tarafından doldurulmuyorsa, sadece mevcut salgını durdurmak daha zor olmakla kalmayacak, aynı zamanda mirası da gelecek yıllarda uluslararası ilişkileri zehirlemeye devam edecektir. Yine de her kriz bir fırsattır. Mevcut salgının insanlığın küresel bağışıklığın yarattığı akut tehlikeyi fark etmesine yardımcı olacağını ummalıyız.

İnsanlığın bir seçim yapması gerekiyor. İtiraz yolunda mı gideceğiz yoksa küresel dayanışma yolunu mu benimseyeceğiz? Dokunulmazlığı seçersek, bu sadece krizi uzatmakla kalmayacak, aynı zamanda gelecekte daha da kötü felaketlere yol açacaktır. Küresel dayanışmayı seçersek, bu sadece koronavirüse karşı değil, 21. yüzyılda insanlığa saldırabilecek tüm gelecek salgınlara ve krizlere karşı bir zafer olacaktır.


Yuval Noah - Virusun Ardindan

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

ORTADOĞU - SURİYE

Depresyonda Olan Kişinin Gözünden

Evrimi Öğrenmek İçin Başvurabileceğiniz Kaynaklar

Evrim Hakkında Kafa Karıştıran Sorular-2

Özsaygı Ve İnsanın Kendisini Tanıması